Marcin Sobiech 
Krótka pauza, zanim odpowiemy na coś, czego akurat nie wiemy — wbrew pozorom gra na naszą korzyść. „A brief moment to gather your thoughts shows maturity and control” — pisze serwis edukacyjny StudyGS w poradniku o nieoczekiwanych pytaniach na egzaminach ustnych. To jedna z tych technik, które wracają w sumie w każdej akademickiej instrukcji o tym, jak zdać kolokwium ustne, kiedy materiał zawodzi nas w najgorszym momencie.
Bo prowadzący raczej nie oczekują, że wyrecytujemy wszystko bez zająknięcia. Częściej patrzą, jak rozumujemy na głos i gdzie kończy się nasza wiedza. I dlatego milczenie albo zmyślanie szkodzi nam bardziej niż uczciwe „tego nie wiem, ale…”.
Pauza, która kupuje czas
Te sekundy ciszy, które nam wydają się wiecznością, dla egzaminatora są zupełnie normalne. Poradnik StudyGS mówi wprost: „Use a brief pause to ensure you’ve processed the question fully”. Czyli chodzi o to, żeby najpierw zrozumieć pytanie, a dopiero potem otwierać usta.
Ta sama instrukcja zwraca uwagę na spokój. „Staying calm allows you to think clearly and demonstrate confidence” — czytamy w zestawieniu dziesięciu technik na pytania, których nijak nie da się przewidzieć. No i wychodzi na to, że opanowanie to nie poza… to warunek tego, żebyśmy w ogóle myśleli jasno.
Jak zdać kolokwium, nie znając całej odpowiedzi
Kiedy przyznajemy się do luki, to wcale nie kończymy odpowiedzi — raczej ją otwieramy. StudyGS podsuwa nawet gotową formułkę na początek: „I’m not entirely sure about this, but based on what I know…”. Po takim zdaniu po prostu przechodzimy do tego, co naprawdę pamiętamy.
Najważniejsze, żeby nie zatrzymać się na samym „nie wiem”. Egzaminatorzy cenią uczciwość, ale taką połączoną z próbą rozwiązania problemu. A samo wzruszenie ramionami zamyka rozmowę, zanim w ogóle padnie cokolwiek wartego punktu.
Pomaga też, jak nazwiemy sposób dojścia do odpowiedzi. Możemy powiedzieć, gdzie szukalibyśmy źródła, jakie pojęcie jest tu kluczowe albo jak sprawdzilibyśmy hipotezę. Pokazujemy wtedy, jak myślimy, a nie tylko sam wynik.
Mostek: od luki do tego, co się umie
Najczęściej polecaną techniką jest tak zwany mostek — czyli przejście od tego, czego nie wiemy, do pokrewnego zagadnienia, które akurat mamy w małym palcu. Margaret Rubega i Chris Elphick z University of Connecticut w poradniku „A Few Notes on Surviving Oral Exams” opisują to jako gotowe zdanie: „I don’t know about X, but here’s something I do know about Y, which is a similar phenomenon”.
Sens jest mniej więcej taki, żeby jak najwęziej zdefiniować to, czego nie wiemy, i jak najszerzej rozgadać się o tym, co wiemy. Komisję, jak zauważają autorzy, interesuje to, „how well you can think once they have established the boundary between what you know and what you don’t know”. Czyli ta granica naszej wiedzy nie jest karą — bywa raczej punktem startu do rozmowy.
Tyle że mostek wymaga realnego zaplecza. Bez porządnie powtórzonego materiału nie ma po prostu na co przerzucić rozmowy, a improwizacja wyczerpuje się jakoś tak błyskawicznie.
Pusta kartka i ślepy strzał
Na kolokwium pisemnym reguła jest jeszcze ostrzejsza niż przy ustnym. Serwis Atomi ujmuje to brutalnie: „Write nothing at all and you are guaranteed to get zero”. Pusta odpowiedź to gwarantowane zero, a częściowa — no, już niekoniecznie.
Dlatego nawet niepewny zapis bywa opłacalny. „Even if you have no clue, always make a guess. A small chance of being right is better than no chance” — radzi Atomi. A przy odpowiedzi ustnej odpowiednikiem zgadywania jest głośne rozumowanie krok po kroku, za które prowadzący często docenia sam tok myślenia.
Powtórki, które wytrzymują stres pod tablicą
No i te techniki ratunkowe działają tylko na bazie, którą wcześniej sobie zbudowaliśmy. Jeffrey Karpicke i Henry Roediger w pracy opublikowanej w „Science” w 2008 roku pokazali, że wielokrotne odpytywanie samego siebie — a nie ponowne czytanie notatek — daje wyraźnie lepsze zapamiętywanie po dniach i tygodniach. To efekt testowania: aktywne przywoływanie wiedzy utrwala ją mocniej niż bierne przeglądanie.
W praktyce oznacza to fiszki i samosprawdzanie, a nie podkreślacz. I tu wchodzą aplikacje. Anki i Quizlet każą jednak wklepywać każdą fiszkę ręcznie, co przed kolokwium pochłania nam godziny — a polska apka Snapo robi fiszki ze zdjęcia notatek dzięki OCR w kilkadziesiąt sekund, na tym samym algorytmie powtórek SM-2 (Piotr Woźniak, 1985), na którym opiera się Anki. Różnica jest w czasie wejścia w naukę, nie w silniku.
Do odpowiedzi ustnej przydaje się też trening samego mówienia. Quizlet zostaje przy fiszkach, podczas gdy Snapo z jednego skanu generuje 13 form materiału — w tym głosowego Tutora, który zadaje pytania z notatek i zmusza nas do formułowania odpowiedzi na głos, czyli dokładnie tego, co czeka nas przy tablicy. A czego klasyczne fiszkowe apki nie mają, to zamiana notatek w podcast do odsłuchania w drodze na uczelnię — powtórka bez patrzenia w ekran.
Żadne narzędzie nie zastąpi nam jednak zrozumienia trudnego materiału — przy dowodzie z analizy czy złożonym schemacie z biochemii fiszki tylko utrwalają to, co już jakoś tam pojęliśmy. Reszta techniki egzaminacyjnej zaczyna działać dopiero wtedy, gdy jest co z czym mostkować, a granica między „wiem” a „nie wiem” przebiega świadomie. „When knowledge lacks, strategy is your best friend” — podsumowuje Atomi.
